Obróć urządzenie

Aby strona wyświetlała się prawidłowo

Obróć urządzenie Zamknij

Ślina – Podsumowanie roli śliny w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej i zapobieganiu chorobom jamy ustnej

Ślina odgrywa ważną rolę w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej, pomagając w budowie tkanek miękkich i twardych. Zmniejszone wydzielanie śliny może prowadzić do problemów zdrowotnych w obrębie jamy ustnej, takich jak próchnica zębów i infekcje.

Skład i wytwarzanie

Ślina to wytwarzany przez układ wydzielania zewnętrznego roztwór składający się w 99% z wody. Na pozostały 1% składa się szereg elektrolitów oraz białek. W połączeniu składniki te odpowiedzialne są za różne funkcje przypisywane ślinie. Ślinę tworzą przede wszystkim (około 90%) wydzieliny trzech par dużych gruczołów ślinowych, podżuchwowych (około 65%), przyusznych (około 20%) oraz podjęzykowych (około 5-7%). Pracą tych gruczołów kieruje autonomiczny układ nerwowy, podczas gdy gruczoły małe (wargowe, językowe, policzkowe i podniebienne), obecne w różnych miejscach jamy ustnej, wytwarzają pozostałą ślinę (<10%). W spoczynku, bez pobudzania zewnętrznego czy farmakologicznego, mamy do czynienia z niewielkim, ciągłym wydzielaniem śliny niestymulowanej, obecnej w postaci warstewki, która pokrywa, nawilża i natłuszcza tkanki jamy ustnej. Owo wydzielanie śliny spoczynkowej waha się w przedziale 0,4–0,5mL/min u osób zdrowych.

Pobudzenie procesu wytwarzania śliny następuje na skutek działania bodźca mechanicznego, smakowego, zapachowego bądź farmakologicznego, a wytwarzana w ten sposób ślina stanowi około 40-50% ilości śliny wytwarzanej każdego dnia. Tempo wydzielania śliny to parametr pozwalający zaklasyfikować poziom wydzielania śliny stymulowanej i niestymulowanej jako normalny, niski i bardzo niski (sialopenia). U dorosłych normalne, całkowite tempo wydzielania śliny stymulowanej waha się w przedziale 0,7 –1,0 mL/min, natomiast przy sialopenii spadnie poniżej 0,7mL/min.

Kluczowe funkcje

Ślina pełni dwie podstawowe funkcje:
1. Ochrania jamę ustną i tkanki okołoustne

  • Natłuszcza
  • Rozcieńcza cukry po spożyciu pokarmów oraz napojów
  • Ma działanie antybakteryjne oraz czyszczące, niszcząc ścianki niektórych komórek bakteryjnych oraz hamując ich wzrost
  • Łagodzi skutki (neutralizuje) produkcji kwasów oraz kontroluje poziom pH płytki nazębnej dzięki dwuwęglanowi
  • Remineralizuje szkliwo przy pomocy wapnia oraz fosforanu
  • Regeneruje tkanki

2. Ułatwia jedzenie oraz mówienie

  • Przygotowuje pokarm, intensyfikuje żucie, usuwa resztki jedzenia oraz ułatwia połykanie
  • Uczestniczy w trawieniu, rozkłada pokarm przy pomocy enzymów
  • Poprawia smak
  • Umożliwia mówienie dzięki natłuszczaniu ruchomych tkanek jamy ustnej

Ponadto, ślinę wykorzystuje się w badaniach diagnostycznych

  • Badania określające liczbę bakterii, drożdży i wirusów wskazują aktywność próchniczą oraz zmienioną reakcję immunologiczną, jak również wiele testów diagnostycznych na obecność chorób jamy ustnej oraz ogólnoustrojowych
  • Badania równowagi hormonalnej mające na celu określenie sterydów oraz hormonów płci

Naczelnym celem działań
w obszarze profilaktyki
próchnicy jest
pobudzanie naturalnych
mechanizmów
ochronnych w ślinie.

Czynniki wpływające na rozwój próchnicy

Wewnątrz jamy ustnej
  • Skład bakteryjny błony biologicznej, tzw. biofilmu
  • Poziom pH płytki nazębnej
  • Tempo wydzielania śliny (stymulowanej i niestymulowanej)
  • Ochronne działanie śliny
  • Zaleganie resztek pokarmu
  • Związki nieorganiczne (Ca2+ oraz PO43-)
Poza jamą ustną
Ogólny stan zdrowia
  • Przebyte choroby
  • Hormony
  • Wiek
  • Dziedzictwo genetyczne
  • Leczenie
Środowisko
  • Dieta
  • Częstotliwość spożywania pokarmów
  • Higiena jamy ustnej
  • Dziedzictwo genetyczne
  • Fluor

Ślina i próchnica zębów

Poza łagodzeniem wpływu czynników związanych z drobnoustrojami oraz zachęcaniem do stosowania diety profilaktycznej, naczelnym celem działań w obszarze profilaktyki próchnicy jest pobudzanie naturalnych mechanizmów ochronnych w ślinie. Poziom pH płytki nazębnej to czynnik kluczowy z punktu widzenia równowagi pomiędzy wywoływaną obecnością kwasów demineralizacją zębów a remineralizacją początkowych zmian próchniczych. Poziom pH płytki spada za każdym razem, gdy w płytce gromadzą się kwasy wytwarzane przez bakterie w następstwie spożycia podlegających fermentacji węglowodanów – głównie cukrów – znajdujących się w pokarmie i napojach. I na odwrót, poziom pH płytki rośnie, gdy kwasy są wymywane lub neutralizowane przez ślinę, która zawiera ważną substancję ochronną, jaką jest dwuwęglan.
W przypadku zdrowych zębów, utrata minerałów równoważona jest dzięki działaniu mechanizmów naprawczych w ślinie. Równowagę tę można wyrazić przy pomocy równania chemicznego – patrz ilustracja obok. Gdy poziom pH śliny lub płytki jest niższy od ‘wartości krytycznej’ wynoszącej około 5,5, to wówczas ślina lub płytka staje się nienasycona w stosunku do mineralnych składników zęba. W konsekwencji, szkliwo zęba zaczyna się rozpuszczać. Jednak, gdy poziom pH jest wyższy od wspomnianej wartości, wówczas ślina i płytka jest wysycona w stosunku do mineralnych składników zęba. Jony wapnia i fosforanu obecne w ślinie zaczynają naprawiać wszelkie uszkodzone kryształy minerałów w szkliwie – następuje proces remineralizacji. A zatem środowisko kwaśne przyczynia się do obniżenia poziomu jonów fosforanowych i hydroksylowych poniżej poziomu saturacji, umożliwiając tym samym rozpuszczanie stałych kryształów hydroksyapatytów.

Przy przekroczeniu poziomu saturacji, reakcja chemiczna przesunie się w stronę remineralizacji i uszkodzone kryształy zostaną naprawione dzięki jonom pobranym z roztworu. Pobudzanie wydzielania śliny prowadzi do zwiększonego wymywania kwasów (i cukrów), a także do zwiększenia ilości i stężenia ochronnego dwuwęglanu oraz jonów remineralizacyjnych.

Proces reminalizacji zębów

Zaburzenia gruczołów ślinowych

To, jak ważne są ślinianki – i ślina – zauważamy rzadko do czasu pojawienia się pierwszych zaburzeń. Konsekwencje takich zaburzeń są poważne i znacząco wpływają na jakość życia. Pierwszymi objawami mogą być: ciągłe pragnienie, trudności w mówieniu, jedzeniu, czucia smaku i połykaniu pokarmu, a na dalszym etapie – próchnica zębów oraz infekcje w obrębie jamy ustnej. Najpowszechniej występującym zaburzeniem gruczołów ślinowych jest kserostomia, tj. subiektywne odczucie suchości w ustach.

Kserostomia

Badania prowadzone na pacjentach ambulatoryjnych oraz na ogóle populacji dowodzą, że kserostomia dotyka mniej więcej 1 osobę na 4. Tempo wydzielania śliny charakteryzuje się wahaniami zarówno dziennymi, jak i sezonowymi, najwyższe poziomy osiągając w południe i wyższe w zimie niż w lecie. Podczas snu, wydzielanie śliny jest minimalne. Osoby, które uskarżają się na suchość w ustach nie muszą koniecznie mieć bardzo niskiego tempa wydzielania śliny; i odwrotnie, osoby o niskim tempie wydzielania śliny niestymulowanej nie zawsze uskarżają się na suchość w ustach. Ważniejsze jest zatem ustalenie czy u danej osoby tempo to zmieniło się w sposób niekorzystny.

Zmniejszone wydzielanie śliny spowodowane jest niedoczynnością ślinianek. Może być ono przejściowe, spowodowane niepokojem, ostrą infekcją, odwodnieniem bądź przyjmowaniem niektórych leków. U źródeł kserostomii mogą także leżeć przyczyny o charakterze stałym, takie jak np. wady wrodzone, zespół Sjögrena, HIV/AIDS oraz napromieniowanie głowy i szyi. Niemniej jednak, kserostomię najczęściej wiąże się z przyjmowaniem leków wywołujących suchość w jamie ustnej. Ponad 400 leków powoduje niedoczynności gruczołów ślinowych, w tym trójcykliczne leki przeciwdepresyjne, środki przeciwhistaminowe, preparaty przeciw nadciśnieniu oraz sympatykomimetyki (np. niektóre leki rozszerzające oskrzela).

Dawniej powszechnie sądzono, że suchość w ustach oraz pogarszająca się praca ślinianek są wyłącznie naturalną konsekwencją procesu starzenia. O ile prawdą jest, że zaburzenia gruczołów ślinowych częściej występują u osób starszych, to badania dowodzą, że zaburzenia te są wynikiem połączenia procesu starzenia samego w sobie ze zwiększoną zapadalnością na choroby przewlekłe oraz szerszym stosowaniem leków przez osoby starsze, a oba te elementy mogą wpływać na wytwarzanie śliny.

Dieta i higiena
Związek między dietą, odżywianiem się i rozwojem próchnicy
Ślina i zdrowie
Podsumowanie roli śliny w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej i zapobieganiu chorobom jamy ustnej
Poliole i guma bez cukru
Obiecujący sposób zapewnienia udowodnionych korzyści z żucia gumy bezcukrowej dla zdrowia jamy ustnej
Guma dla higieny
Korzyści dla higieny jamy ustnej wynikające z żucia gumy bez cukru
Właściwości gumy bez cukru
Ważna rola, jaką guma bez cukru odgrywa w pielęgnacji jamy ustnej, jest szeroko uznawana i akceptowana przez ekspertów.
Często zadawane pytania
Czy składniki bezcukrowej gumy do żucia są szkodliwe dla zdrowia?